73 yaşındaki hanım, covid-19’a yakalandıktan sekiz ay sonrasında kocasının birkaç saat ilkin kendisine ne söylediğini hatırlayamadı. Döngünün sonunda çamaşırları kurutma makinesinden çıkarmayı unuturdu. Bir lavabonun musluğunu açar ve uzaklaşırdı.

Covid’den ilkin hanım mahalli bir işletme için defter tutuyordu. Şimdi, kafasında tek basamaklı sayıları ekleyemiyordu.

Kovid tarafınca maskesi düşürülen demansın en erken aşaması mıydı? Hayır. Bir terapist kadının bilişini değerlendirdiğinde, puanları normaldi.

Ne oluyordu? Covid’e yakalanan birçok insan benzer biçimde, bu hanım da dikkatini sürdürmekte, etkinlikler düzenlemekte ve çoklu vazife yapmakta güçlük çekiyordu. Beyin sisinden yakınma etti. Kendi benzer biçimde hissetmiyordu.

Fakat bu hasta şanslıydı. Onu bana tanım eden, St. Louis’deki Washington Üniversitesi Tıp Fakültesi ile ilişkili bir ergoterapist olan Jill Jonas, hastaya bilişsel rehabilitasyon sağlıyor ve o iyileşiyor.

Bilişsel rehabilitasyon, beyin sarsıntıları, travmatik kazalar, felçler yada Parkinson hastalığı benzer biçimde nörodejeneratif durumlar sebebiyle beyinleri ziyan olmuş kişiler için terapidir. İnsanların mümkünse beyin yaralanmalarından kurtulmasına ve devam eden bilişsel bozulmaya uyum sağlamasına destek olmak için tasarlanmış bir müdahaleler paketidir. Hizmetler çoğu zaman konuşma ve ergoterapistler, nöropsikologlar ve nörorehabilitasyon uzmanları tarafınca sağlanır.

Yakın tarihindeki bir gelişmede, bazı tıp merkezleri uzun soluklu covid (öteki tıbbi durumlarla açıklanamayan bir enfeksiyondan sonrasında birkaç ay yada daha uzun süre devam eden semptomlar) hastalarına bilişsel rehabilitasyon sunmaktadır. Hastalık Denetim ve Önleme Merkezlerine gore, covid’den kurtulan 4 yaşlı yetişkinden ortalama 1’inde minimum bir kalıcı semptom var.

Uzmanlar bilişsel rehabilitasyonun potansiyeli mevzusunda istekli. “Anekdot olarak, oldukca sayıda insan görüyoruz. [with long covid] New Jersey’deki Hackensack Meridian Health’in JFK Johnson Rehabilitasyon Enstitüsü nöropsikoloji ve bilişsel rehabilitasyon direktörü Monique Tremaine, doğru tür müdahalelerle mühim kazanımlar elde edin” dedi.

Covid sonrası bilişsel şikayetler içinde dikkat, dil, informasyon işleme, bellek ve görsel-mekansal yönelim ile ilgili problemler içeriyor. JAMA Psychiatry’de kısa sürede meydana getirilen bir araştırma, yoğun bakımda hastaneye yatırılan hastaların %47’sine kadarının bu tür problemler geliştirdiğini buldu. Ayrıca, Nature Medicine’de yeni bir araştırma, hastaneye kaldırılmayan covid’den kurtulanlarda beyin sisinin, malum hiçbir covid enfeksiyonu olmayan benzer akranlarına gore %37 daha çok bulunduğunu buldu.

Ek olarak, yaşlıların kovid sonrası bilişsel zorluklar yaşama olasılığının genç insanlardan daha çok olduğuna dair ortaya çıkan kanıtlar var – kısmen yaşlı yetişkinlerin başka tıbbi koşullara haiz olma eğilimine atfedilen bir güvenlik açığı. Minik kan pıhtıları, kronik inflamasyon, anormal bağışıklık tepkileri, nüzul ve kanama benzer biçimde beyin yaralanmaları, viral kalıcılık ve covid tarafınca tetiklenen nörodejenerasyon sebebiyle bilişsel zorluklar ortaya çıkar.

Yardım almak, bir rehabilitasyon uzmanının, dikkat gerektiren bilişsel görevleri saptamak ve bir kişinin yaşamış olduğu zorlukların ciddiyetini belirlemek için yapacağı değerlendirmeyle adım atar. Mesela, bir şahıs konuşurken kelimeleri bulmak için desteğe gerekseme duyarken, bir başkası planlama mevzusunda desteğe gerekseme duyabilir ve bir başkası da bilgiyi verimli bir halde işlemeyebilir. Aynı anda birkaç eksiklik olabilir.

Peşinden, hastaların bilişsel sorunlarının günlük yaşamlarını iyi mi etkilediğini anlama çabası gelir. Dallas’taki Texas Üniversitesi Güneybatı Tıp Merkezi’nde rehabilitasyon psikoloğu olan Jason Smith’e gore terapistlerin soracağı sorular içinde: [deficit] iş yerinde görünüyor? Evde? Başka bir yer? Hangi faaliyetler etkileniyor? Sizin için en mühim olan nedir ve ne üstünde çalışmak istiyorsunuz?”

Hasar görmüş beyin devrelerini restore etmeye çalışmak için hastalara bir takım tekrarlayan egzersiz önerilebilir. Mesela, problem dikkat ise, terapist parmağını masaya bir yada iki kez vurabilir ve hastadan aynısını yapmasını isteyebilir ve bunu birkaç kez tekrarlayabilir. Bu tür müdahale, onarıcı bilişsel rehabilitasyon olarak bilinir.

Harvard Tıp Okulu’nda fizyolojik tıp ve rehabilitasyon profesörü olan Joe Giacino, “Kolay değil zira oldukca tek düze ve birileri kolayca dikkatini kaybedebilir” dedi. “Fakat bu, beyin için bir tür kas geliştirme.”

Bir terapist ondan sonra hastadan aynı anda iki şey yapmasını isteyebilir: Mesela, kişisel geçmişiyle ilgili soruları cevaplarken dokunma görevini tekrarlayın. Giacino, “Artık beyin dikkati bölmek zorunda – oldukca daha sıkıntılı bir vazife – ve siz bunların kurulabilecekleri bağlantılar kuruyorsunuz,” diye devam etti.

İnsanların günlük yaşamlarına müdahale eden bozuklukları gidermek için bir terapist, hastalarla ergonomik stratejiler üstünde çalışacaktır. Örnekler içinde listeler yapmak, alarmlar yada hatırlatıcılar ayarlamak, görevleri adımlara bölmek, aktiviteyi dinlenmeyle dengelemek, enerjiyi iyi mi koruyacağınızı bulmak ve harekete geçmeden ilkin ne yapılması icap ettiğini değerlendirmek ve yavaşlamayı öğrenmek sayılabilir.

Delaware Üniversitesi’nde bilişsel rehabilitasyon mevzusunda araştırma görevlisi olan Alyssa Lanzi, “yaşlı yetişkinlerin bu stratejileri kullanmayı öğrenebileceğini ve aslına bakarsak günlük yaşamlarını iyileştirdiğini” gösteren kanıtlar giderek artıyor.

Yol süresince, hastalar ve terapistler neyin işe yarayıp neyin yaramadığını tartışır ve takvimleri yada defterleri hafızaya destek olarak kullanmak benzer biçimde yararlı becerileri uygular.

Johns Hopkins Üniversitesi’nde konuşma terapisti Lyana Kardanova Frantz, “Hastalar, zorlukların nerede ve niçin oluştuğunun daha çok farkına vardıkça, onlara hazırlanabilirler ve iyileşme görmeye başlarlar” dedi. “Hastalarımın bir çok, ‘Bunun hakkında hiçbir fikrim yoktu’ diyor. [kind of therapy] oldukca destek olabilir.’”

Johns Hopkins, koronavirüs sonrası kliniğine gelen hastalara nöropsikiyatrik muayeneler yapıyor. Johns Hopkins’in Post-Acute COVID-19 Ekibinin eş direktörü Dr. Alba Miranda Azola, ortalama %67’sinin enfekte olduktan minimum üç ay sonrasında hafifçe ila orta derecede bilişsel işlev bozukluğuna haiz bulunduğunu söylemiş oldu. Bilişsel rehabilitasyon önerildiğinde, hastalar çoğu zaman iki ila üç ay süresince haftada bir yada iki kez terapistlerle görüşür.

Bu tür bir terapi denenmeden ilkin, öteki sorunların ele alınması gerekebilir. Frantz, “İnsanların yeterince uyuduğundan, beslenmelerini ve hidrasyonlarını sürdürdüklerinden ve beyne kan akışını ve oksijenlenmesini elde eden fizyolojik egzersiz yaptıklarından güvenli olmak istiyoruz.” Dedi. “Tüm bunlar bilişsel işlevimizi ve iletişimimizi etkisinde bırakır.”

Ağır hasta yada engelli insanoğlu için ortak olan depresyon ve kaygı da dikkat gerektirir. Tremaine, “İnsanlar bir çok vakit açıkları yönetmek için savaşım ederken, geçmişte yapabildiklerine odaklanıyorlar ve bu verimlilik kaybının yasını tutuyorlar” dedi. “Yönetilmesi ihtiyaç duyulan büyük bir ruhsal bileşen de var.”

Medicare çoğu zaman bilişsel rehabilitasyonu kapsar (hastaların bir katkı oranı ödemesi gerekebilir), sadece Medicare Advantage planları, onaylayacakları terapinin türü ve uzunluğu ve sağlayıcılara ne kadar geri ödeme yapacakları bakımından farklılık izah edebilir – bu, bakıma erişimi etkileyebilecek bir mevzudur.

Gene de Tremaine, “pek oldukca insan bilişsel rehabilitasyon hakkında informasyon sahibi değil yada ne yaptığını anlamıyor ve yeterince kullanılmadığını” belirtti. O ve öteki uzmanlar, bireyselleştirilmiş değerlendirme, geri bildirim ve koçluk eksikliği sebebiyle, uygulayıcılar tarafınca yönlendirilen bilişsel rehabilitasyonun yerini alacak şekilde tüketicilere pazarlanan dijital beyin eğitimi programlarını önermemektedir.

Ek olarak uzmanlar, bilişsel rehabilitasyonun hafifçe bilişsel bozukluğu olan kişilere destek olabileceği mevzusunda uyarıyor, sadece ileri düzeyde demansı olan kişiler için uygun değil.

Washington Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde ergoterapi, nöroloji ve psikiyatri doçenti olan Erin Foster, kaygı verici bilişsel değişimler fark ediyorsanız, birinci basamak doktorunuzdan bir meslek yada konuşma terapistine havale edilmesini isteyin, dedi. Louis. Terapistlere günlük yaşamda bellek ve düşünme sorunlarıyla ilgili deneyimleri olup olmadığını sorduğunuzdan güvenli olun, diye tavsiye etti.

UT Southwestern Tıp Merkezi’nden Smith, “Bölgenizde rehabilitasyon departmanı olan bir tıp merkezi var ise, onlarla iletişime geçin ve bilişsel rehabilitasyona sevk edilmesini isteyin” dedi. “Bilişsel rehabilitasyona en oldukca destek olan ustalaşmış disiplin rehabilitasyon tıbbı olacak.”

Yanıtlanmasını istediğiniz sorular, bakımınızla ilgili yaşadığınız problemler ve sıhhat sistemiyle ilgili olarak gerekseme duyduğunuz tavsiyeler hakkında okuyucularımızdan haber almak için sabırsızlanıyoruz. İsteklerinizi yada ipuçlarınızı göndermek için khn.org/columnists adresini ziyaret edin.

İlgili mevzular

Bizlere Ulaşın Bir Öykü Gönderin İpucu